ABİDELERİN DİLİ İLE BİLGE KAGAN VE KÜL-TİGİN’İN SİYASÎ HAYATLARI

ABİDELERİN DİLİ İLE BİLGE KAGAN VE KÜL-TİGİN’İN SİYASÎ HAYATLARIABİDELERİN DİLİ
İLE BİLGE KAGAN VE KÜL-TİGİN’İN SİYASÎ HAYATLARI

Türk Milletine Türk olma gururunu öğreten, bıraktıldan eserler ile tarihimizin
bir bölümünün millî kaynaktan ve ilk elden öğrenilmesine yardımcı olan, Türk
Milliyetçİliğinİn öncü liderleri Bilge Kağan ve KülTigin’e olan minnet borcumuzu
bir kez daha ifade ediyoruz.
Dr. Ahmet TOKSOY
Orta Asya’da Büyük Türk Devleti, Büyük Hun İmparatorluğu’nun yıkılmasından sonra
bölgeye Hsienpi’ler hakim olmuşlar, onların yıkılması ile de Avarlar
hakimiyetlerini ilan etmişlerdir. Gök-Türk’ler Milattan önceki asırlarda Hunlar
tarafından kurulup değişen sülaleler ve boylar idaresinde hayatlarını devam
ettirmişlerdir.
Bumın Kağan, 552 tarihinde JuanJuan (Avar) idaresine son vererek, Türk
Devleti’nin Gök-Türk hanedanı devrini açtı Kendisi devletin doğu kısmını idare
ederken, kardeşi İstemi Kağan da 576 yılına kadar batı bölümünü idare etti.
Bumın Kağan, Gök-Türk hakimiyetini kurduğu sene içinde vefat etti. Onun
vefatından sonra oğlu Mukan Kağan Gök-Türk hakanı oldu. Mukan Kağan zamanında
yapılan fetihler sayesinde Orta Asya’yı tamamen kaplayan Gök-Türk Devleti,
doğuda Kore’den batıda Karadeniz’e kadar uzanıyordu. Zamanın bütün
devletlerinden daha büyük ve kuvvetli idi2. 582 yılında Gök-Türk Devleti, doğu
ve batı olmak üzere ikiye ayrılarak neticede bu iki Gök-Türk kanadı
birbirlerinin düşmanı haline geldilerî. îç çekişmeler, Çin împaratorluğu’nun
hile ve desiseleri sonucunda Doğu Gök-Türk devleti Kieli Kağan zamanında
(621630) istiklalini kaybetti. Ardından Batı Gök-Türk devleti de aynı akıbete
uğrayarak Çin İmparatorluğu’nun hakimiyetini kabul etmek zorunda kaldı.
Gök-Türk tarihinin elli yıllık fetret devrinin sonunda, Kitabeler yolu ile çok
iyi tanınan Aşina (Asena) soyundan Kutluk, istiklal savaşına girişti. 681
yılından sonra II. Gök-Türk Devleti daha güçlü ve daha şuurlu olarak kuruldu.
Türk Milletine “Türk olma” gururunu öğreten Kutluk Kağan ve onun çocuklarıdır
Kutluk Kağan’ın ölümünden sonra yerine Kapgan (Kapağan), Gök-Türklerin kağanı
oldu. 0, tahta oturduktan sonra aşağıda belirteceğimiz planlarını
gerçekleştirmek istemiştir;
1 Çin’i baskı altında tutmak:
Bunda iki maksadı vardı. Türk devletinin huzurunu korumak ve halka yetecek
ölçüde tarım ürünü imkanlannı sağlamak.
2 Çin’de dağınık bir halde yaşamakta olan Türkleri anavatana (ÖTÜKEN) çekmek:
Bunda da iki amacı vardı. Biri Türkleri yabancı hakirniyetinden kurtarmak,
diğeri ise Türk ülkesinde askerî ve iktisadî gelişmeyi hızlandırmak.
3 Asya kıtasında ne kadar Türk varsa hepsini Gök-Türk birliğine bağlamak, daha
doğrusu Türk Birliğini gerçekleştirmek5.
Kitabelere göre Kapgan, kağanlık tahtına çıktığı zaman Bilge Kağan 14 yaşında
idi ve Tarduş’lar üzerinde Şad olarak bulunuyordu(6) Kül-Tigin ise 7 yaşında
idi(7).
BILGE KAĞAN
Kapgan Kağan tahta çıktıktan sonra ilk seferini Çin üzerine yaptı. Türk orduları
694 tarihinde Lenchüan eyaletine saldırdılar, 687 yılında ise önce Lingchou,
daha sonra da Shengchou bölgesine saldırdılar(8).
Bilge Kağan on yedi yaşında iken Tangutlar üzerine sefere katılmış, yapılan
savaşta Tangutlar bozguna uğratılmışlardır (700-701)9 On sekiz yaşında ise Altı
Çub Soğdak seferine Kül-Tigin ile beraber katılmıştır. Bu seferin hemen ardından
Ongtutuk denilen generalleri komutasında elli bin Çin askeri Gök-Türklere karşı
sefere çıkmışlar ancak yenilgiye uğramışlar, komutanları da Kül-Tigin tarafından
esir alınmıştır(10). Yirmi yaşında ise Basmiller üzerine akına çıkılmış ve bu
Türk boyu Gök-Türklere tabi kılınmıştır. Yirmi iki yaşında Çin’e akında
bulunulmuştur. Kitabelerde anlatıldığına göre seksen bin kişilik bir ordu ile
savaşıldığı kaydedilmiştir. Hatta bu savaşta Çin ordusu başkomutanı Shato Chungi
Gök-Türklere karşı çıktı ise de mağlup olmaktan kurtulamadı(11). Yirmi altı
yaşında iken Çiklerle Kırgızlann Gök-Türklere düşman olmaları üzerine yapılan
seferlerde Gök-Türk ordusuna Bilge kumanda etmişti12.
Bilge Kağan yirmi yedi yaşında ikinci bir Kırgız seferine çıkmış, onları uykuda
basarak Songa ormanında savaşmış ve Kırgız Kağanı’nı öldürmüştür. Aynı yıl
Türgişler üzerinede yürünülmüş , Türgiş ordusunun fırtına ggibi gelmesinden
sonra savaş başlamış , ancak türgiş ordusu yenilgiden kurtulamamıştır(711)
Türgiş ilinin bu savaştan sonra Gök-Türk hamiyetine laındığını öğreniyoruz.(13)
Otuz yaşında Beşbalık’a ordu sevkederek bu bölgede altı defa savaştığıda
Kitabelerde anltaılmaktadır. 715 yılında yani 31 yaşında müstakil bir devlet
olarak yaşayan Karlukların, Gök-Türklere düşman olmalanndan dolayı onlarla da
savaşılmıştır. Bu savaştan sonra Karluklar ile Basmiller ittifak kurup,
Gök-Türklere saldırdılar. Kapgan Kağan kuzeye doğru bir sefer yaparak
Bayırkuları Tola Nehri’nin kıyılarında büyük bir bozguna uğrattı. Fakat zafer
sarhoşluğu içinde Kapgan, yurduna dönerken kendisi için gereken emniyet
tedbirlerini almamış ve ormandan geçerken bozguna uğratılan Bayırku askeri
tarafından öldürülmüştü. Daha sonra kesilen başı Çin başkenti Ch-angan’a
götürüldü ve Çin tmparatoruna takdim edildi14.
Bu savaştan sonra Gök-Türk Hakanlığı yeni olaylara sahne olmuştur(15) Kapgan
Kağan’ın ölümünden sonra yerine oğlu înel Kağan geç miştir. Ancak İnel zamanında
Gök-Türk Devleti’nde olaylar iyice çoğaldı. Karışıklıklar önlenemediği gibi
yurtta huzur da kalmadı. Oğuzlar ayaklandı, devleti kurtarmak Kutluk Kağan’ın
oğullarının omuzlarına yüklendi.
Oğuzlar üzerine Bilge’nin de katıldığı dört sefer düzenlendi. Birinci seferde
Togu Balık’ta, ikinci seferde Andırgu’da, üçüncü seferde Çuş başında, dördüncü
seferde ise Ezgintikadız’da savaşıldı.(17)
Bilge, kağanlık tahtına oturduktan sonra Sarı nehrin güneyine yerleştirilen
Gök-Türkler tekrar vatanlarına döndüler. Oğuz boylarından bazılannın Çin’e göç
etmeleri dolayısı ile bu boylar üzerine ordu sevkedildi. Tablıların çin
İmparatorluğuna itaat etmeleri üzerine, onlara karşı da akın yapıldı. Bu arada
Karlukların üzerine de ordu gönderildi. Otuz sekiz yaşında Kıtaylar üzerine
yürüdü, otuz dokuz yaşında ise Tatabılar üzerine ikinci defa ordu sevketti.
Bundan sonra Kitabelerde faaliyeüer hakkında bilgi kesilmesine rağmen, elli
yaşında Tatabıların Kıtaylardan ayrıldığına dair bilgi verilmektedir. Yine aynı
yıl Tatabılar üzerine sefere çıkılmış, Tatabılar yenilgiye uğratılmış ve
Basmiller ile de savaşılmıştır18.
Kitabelere göre doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına,
kuzeyde gece ortasına kadar olan milletler hep Bilge Kağan’a tabi idiler. Bilge
Kağan ondokuz yıl Şad, ondokuz yıl da kağanlık yapmış olup sonunda 734 Eylül
ayında zehirlenerek öldürülmüştür.
KULTİGİN
Kutluk Kağan’ın küçük oğlu olan KülTigin, alplığı ve cesareti ile şan ve şöhret
kazanmış birisi idi. Türk töresine göre “taht büyük oğullara, babanın malı ile
ordusu ise küçük oğula kalırdı.” îşte Kül Tigin’in ordu komutanı olması bu eski
Türk geleneğinden ileri geliyordu19.
Kül-Tigin babası öldüğü zaman henüz yedi yaşında idi. Onun faaliyetleri kendi
adını taşıyan abidesinin doğu cephesinin 31. satırından itibaren şu şekilde
anlatılmaktadır:
“Altı Çub Soğdak seferine katılmıştır. Çin’li vali Ongtutuk ile yapılan savaşa
iştirak etmiş yukanda da söylediğimiz gibi vali ve aile efradı Kül-Tigin
tarafından esir alınıp Türk Kağan’ına takdim edilmiştir. Yirmi bir yaşında iken
ÇaaSengün’e karşı savaşmış ve bu savaşta bir çok atmı kaybetmiştir. Bu savaştan
sonra Yır Bayırku Bey’i Uluğ Erkin, Gök-Türklere düşman olmuş, Türgi Yargun
gölünün yanında yapılan savaşta yenilerek kaçmıştır. Kül-Tigin yirmi altı yaşına
geldiğinde mızrak boyundaki karları sökerek Kögmen Dağlarını aşmışlar,
Kırgızların Hakanını öldürerek ülkesini almışlardır. Çarpışmalarda bir eri okla
vurmuş, iki eri ise birbiri ardına sançmıştır. Sonra Türgiş seferine çıkılmış,
bu seferde de büyük yararlılıklar göstermiştir. Kara Türgişleri takibe
gönderilen KülTigin, onları itaat altına aldıktan sonra geriye dönmüştür.
Karluklar, Gök-Türklere düşman oldukları zaman Kül-Tigin yirmi yedi yaşında idi.
Tamag Iduk başında yapılan savaşta ise otuz yaşında idi(24)Otuz bir yaşında Az
kavminin düşman olması dolayısı ile yapılan savaşta Alp Salçı adındaki atına
binerek onlara hücum etti ve Az îlteberini esir aldı. îzgiller, Gök-Türk
idaresine isyan ettikleri zaman Kül-Tigin yapılan savaşta atını kaybetmiş ise de
îzgilleri itaat altına almayı başarmıştır. Daha sonra Dokuz Oğuzlar ile bir
yılda beş defa savaşmışlardır. Kül-Tigin birinci seferde Azman adlı atına binip
hücum etmiç ve altı eri mızraklamış, yedinci eri ise kılıç ile öldürmüştür.
İkinci seferde Kül-Tigin Edizler ile harp etmiç, Az yağız atı Ue bir eri
mızraklamış, dokuz eri çevirerek vurmuştur. Dördüncü seferde Gök-Türk ordusu
yenilmeye yüz tuttuğu zaman KülTigin’in kahramanlığı sayesinde ordu yenilmekten
kurtulmuştur. Beşinci defa Oğuzlar ile savaşıldıktan sonra Amga kalesinde
kışlanıp, ilk baharda Oğuzlar üzerine tekrar akına çıkıldığında Kül-Tigin
merkezde müdafaa tedbiri almıştır. Zorlu geçen bu savaşta Kül Tigin’in bu
tedbirleri olmasa idi, yaşayanlar cariye olacaktı veya öleceklerdi. Kül-Tigin
Koyun yılının onyedinci gününde (27 Şubat 731)uçmağa vardı. Bundan sonra
Kitabelerin değimi ile Bilge Kağan’ın “görür gözü görmez, bilir aklı bilmez
oldu”.

DIPNOTLAR
1 Taşağıl, Ahmet; Gök-Türklcr, Ankara 1995, s.l8.
2 Taşağıl, a.g.e., s. 27.
3 Donuk, Abdülkadir, Gök-Türk Hanlıkları, Tarihte Türk Devletleri,Ankara 1987,
c.I, s.l5.
4 Ögel, Bahaeddin; “Gök-Türk Devleti Bumin ve tlteriç Kağanlar”, MUU Kültür
Dergisi, c, I, S.ll, Ankara 1977, s.25.
5 Kafesoğlu, Ibrahim; Türk Mllll Kültürü, tstanbul 1983, s.109.
6 Ergin, Muharrem; Orhun Abldeleri, İstanbul 1988, s.36.
7 Ergin, a.g.e., s.25.
8 Kurat, Akdes Nimet; “Gök-Türk Kaganlığı”, DH Tarih Cografya Fakültesi
Dergisi, X 12, 1952, s.36, Chang Jen Tang, Tang Devrindeki Doğu Gök Türkleri
Hakkında yenl Belgeler, Taipei 1968, s. 146147.
9 Ergin, a.g.e., s.39, Kurat, a.g.m., s. 40.
10 Ergin, a.g.e., s.40.
11 JenTang, Doğu Gök-Türkleri, s.153.
12 Ergin, BUgc Kağan Abidesi, s.40;Kurat, a.g.m., s.40
13 Kurat, Gök-Türk Kağanllğl, s.40;Koca, Salim, Türk Kültiirünün TemeUeri,
İstanbul 1990, s.83.
14 JenTang, a.g.e., s.170171.
15 Ergin, a.g.e., s.4l, Kurat, a.g..m.,s.40.
16 Kafesoğlu, Türk MİUî Kültürü, s 115, Koca, Türk Kültürünün Temelleri, s.85.
17 Ergin, a.g.e., s.41, Koca, a.g.e., s.85, Grousset, Rene, Bozkır
İmparatorluğu, Çev. R. Uzmen, îstanbul 1993, s.118.
18 Ergin, BUgc Kağan Abldesi. s .45.
19 Ögel, Bahaeddin, Türk Kültürünün Gelişmc Çağları, îstanbul 1988, s.130.
20 Orkun, Hüseyin Namık; Eskl Türk Yazıtlan, Ankara 1987, s.44, JenTang, Doğu
Gök-Türkleri, s 172, Ligeti, L; Bilinmeyen İç Asya, Çev. S. Karatay, Ankara
1986, s.203.
21 Orkun,. Türk Yazıtları, s. 44, Kurat, Gök-Türk Kağanlığı, S 45, Ligeti,
BUinmeyen İç Asya, s.203.
22 Orkun, a.g.e., s.48.
23 Orkun, a.g.e., s.48 vd.
24 Kafesoğlu, Türk Milll Kültürü,s.118.

~ yazan: karamanoglu Temmuz 19, 2008.